The Language and the Nation

Recently a proposal of a new law to enhance the status and role of Tajik language has been submitted by government to Majlis (parliament) which became a hot topic for discussions. Our friends Darius Rajabian (www.dariussthoughtland.blogspot.com) and Salimjon Ayubzod (www.aioubzod.wordpress.com) have expressed their views and memories in their blogs about this and other legal measures that have been undertaken in the past concerning the official language of our country. We were happy and thankful to read them as always.

Although, I have not had a chance to thoroughly acquaint myself with this new draft of law and in spite of many flaws and unclear aspects in the text of the draft that fortunately Darius has revealed for us, I believe it is still a step forward. If the attempt of government is sincere and patriotic it can be a useful and significant deed, but if this is another game of politics related to visit of Russian leader and somehow to negotiate a bargain, it will certainly further ruin the trust and reputation of current government.

Obviously, in the country where 80% of population speak one language there should be no need to have another language to carry out jobs, duties and official communication. For example, in US, France, Japan and majority of countries worldwide there is one language designated as official or state language which every citizen is obligated to learn and use. It is English or French that is expected to be spoken in all major events including people of various ethnicities. So, anyone who had contributed to accepting the law on Tajik language some 20 years ago, made a big mistake and showed a great disrespect to their own language and identity.

In fact, the language is a main determinant of every nation’s existence and future prospects. Also, it is a basis for national unity, because if the standard language of the state is brought closer to the language that ordinary people speak in different regions of its territory it will enhance sense of national unity among them. Therefore, I believe that teachings in all educational institutions of the state should be conducted in state/official language. People who study and get education in other languages will have much difficulty getting absorbed and involved in their society, so they will feel isolated and unequal members of the communities they live in. All conditions should be made available so that every citizen first learns and knows the state/national language and then they are free to choose whichever language they want to pursue for their own needs and goals. If the language of communication between people of different ethnicities in formal settings is not the official state language itself than problems will inevitably arise for the status of national/official language. For instance, Russian speaker in Tajikistan will never have incentive to learn Tajik language, because he will rather use Russian when communicating with people of different ethnicity rather than using official language. That’s the fine line contradiction, but it can play a significant role.

When the role of language as guarantor of nation’s existence is provided, we will need to try to maintain its growth so that it keeps up with pace of modern world developments. This part of problem is harder to address, but not less important. Since promoting Tajik language in separation from other major Persian dialects, Farsi in Iran and Dari in Afghanistan, will not be right or easy anyways, we should try to cooperate more with these two brotherly nations in order to keep our common language enriched, strengthened and updated. Though we have not yet decided to change back to our Persian/Farsi writing script. This will be one of the main ways to save our Tajik language from degraded and disadvantaged condition it is nowadays. Hopefully, this new law will have a section that will envision protecting the status of Tajik language in Uzbekistan and Pashtun-dominated Afghanistan.

Lastly, for anyone who thinks that the issue of language is not priority in paving our way out from current desperate situation the country is in right now, I can say that until we learn and master our language we will not be able ever to stand up, ask, and demand for our rights and choices in a civilized, organized, and effective manner. We can never get out of misery until we are able to communicate effectively with each other.

Идомаи гуфтор дар боби забони милли. Хайрият, хукумат кадаме ба пеш гузошт.

Забоне, ки баробари фарханги бузург аст.

Ахиран, пешниход гаштани тархи конуни нав оид ба забони Точики аз тарафи хукумат боиси дастгири ва сипосгузори аст. Бародарони коршиносу бомахорат Дориюши Рачабиён ва Салимчон Аюбзод дар торнигорхои хеш андешахову ёддоштхои худро муфассал барои мо иброз доштанд, ки аз он чун хамеша хам шоду хам муташаккир хастем.

Гарчанде имкони аз назар гузаронидани тархи ин конунро надоштам ва бо вучуди камбудихои зиёде, ки Дориюши гироми диккати моро ба онхо чалб намуданд, рози хастам, вале ба хар хол ин амалро метавон як кадаме ба пеш арзёби кард. Агар кушиши хукумати чаноби Рахмон дар ин чодда самими ва ватандустона бошад кори нек ва савобе хохад шуд, аммо агар ин танхо як навъ бозии сиёсие барои онхо вобаста ба ташрифи нопойкадами рахбари русхо ва манфиате аз он ба даст овардан бошад, албатта дар оянда боз хам ба сатхи бовариву эътибори хукумати чумхури зарбаи сахте хохад зад.

Дар кишваре, ки 80 дарсади мардуми он бо як забон муошират мекунанд ва он хам забони бузурги Точикии Форси аст, зарурат ба забони хоричие дар ичрои вазифаву муносибатхои расми ва конуни ва муомилаи мардуми дохили он кишвар нест, набуд ва нахохад буд. Аслан, касоне, ки 20 сол пеш ба ин сатх махдуд шудани забони мо сабабгор буданд, тахкиру дашноми шадиде ба авлоду гузаштагони номдори худ, Рудакиву Фирдавсиву Синову Хайём раво дида буданд. Мисле, ки аз тарсу ноухдабарои падару бобои худро нопоку носазо хондан аст.

Забон омили асосии будан ва шудани хар як миллат аст. Хамчунин, он поягузори вахдати милли аст, яъне агар забони ягонаи адабии кишвар ба забони мардумони одди дар минтакахои гуногун наздик гардад ва хама бо як забону як гуиш бо хам иртибот намоянд, дар ин холат хатман вахдати милли низ устувортар хохад гашт. Бинобарин, омузиш дар хамаи ташкилотхои таълимоти бояд танхо бо як забон ба рох монда шавад. Вагана, як кисме бо забони русии худ ва дигаре бо узбаки омузиш бигирад, барои онхо дар чамъияти мо фаъолият ва сахмгузори намудан хеле вазнин хохад буд ва аз ин сабаб онхо худро аъзои комилхукуки чомеа низ хис карда наметавонад. Хар шахрванд бояд нахуст забони давлати ва миллиро ба пурраги азхуд намояд ва пасон, харгуна хочате бошад бемамоният ба омухтани забонхои дилхох метавонанд даст бизананд.

Вакте ки як накши асосии забон хамчун кафили хастии миллат таъмин карда шуд, сипас бояд аз пайи он кушид, ки забон пайваста рушд бикунад ва хамкадами тараккиёти чахони муосир бошад. Ичрои ин кисми масъала сахттар аст, вале ахмияташ камтар нест, ки шояд бештар бошад. Чун ба назарам пеш бурдани забони Точики дар танхои кори хам нодуруст ва хам мушкиле хохад буд, мо бояд бо хамзабонони худ дар Ирон ва Хуросон (Афгонистони имруза) дар бахши тоза, мустахкам, ва замонави нигох доштани забони муштараки худ зиёдтар хамкори ва хамгирои намоем. Гарчанде ки холо хам карори гузаштан ба дабираи Форси накарда бошем. Ин аст рохи начоти забони мо ва миллати мо аз гумрохиву сархами то боз ба самти ифтихору сарбаланди.

Умедворам, ки ягон нуктае дар ин тархи конун бошад, ки ба химояти забони милли дар кишвархои узбакистон ва афгонистони имруза чораандеши кардааст, то ки аслан мардуми аккалияти ончохо, узбакхо ва паштухо, аз вазъи забони бародарони моро хароб кардан бихаросанд. Нихоят, ба нохушбинони ояндаву натичаи эхтироми оли гузоштан ба забони миллии худ, бо пораи назммонанде гуфтаниям:

Забон гар наоварад даромад ва сарват
Он дихад ба мо неруи сухан кардан
То бо хам гирд оему бофархангу зиё
Хакки худ талаб кунем аз у ва Худо!

Нигоххои мухталиф дар бораи забони Точики

Посух ба навиштаи Афшини гироми.

—————-

Ачам зинда кардам бад-ин порси...

Вобаста ба “истилохи забони точики” назархои гуногун хастанд ва хамаи онхо кам ё беш асосу далел доранд. Чун вожахои “Точик” ва “Точики” дар адабиёти ниёгон аз тарафи бузургонамон хамчун яке аз номхои миллатамон маротибахо кайд гаштааст, фикр намекунам, ки он бофтаи шуравихо буд. Ва Дари хам хаминтавр. Хакикат он аст, ки номи хар миллат бо номи забонаш як хел буданаш шарт нест ва забони мо гарчанде форсии Точики аст, яъне як гуиши дигари забони бехамтои Форси, миллати мо Форс нест.

Гузаштагони мо асосан Сугдиёни Бохтариён, ки бародарони шаркии Форсхо ва дигар мардумони иронинажод буданд. Решаи хамаи ин забонхо, чи форсиву сугдиву бохтариву рушониву ягнобиву шугнони якест ва форси хам яке аз забонхои асосии Ирони (синоними Ориёи) аст, ки онро хамаи миллатхои иронинажод хамчун гуиши умуми кабул кардаанд. Мо аз гуиши Сугдиву Бохтари ва гайра даст кашидем ва гуиши Форсиро кабул намуда, тавонистем империя ва мамлакатхои бузургу муттахиде дар таърихи худ бисозем. Чун дигар гуишхо дар куххову минтакахои дастнорастар буданд, онхо аз кабули форси дуртар мондаанд ва мисоли ин ягнобиву шугнони аст.

Бинобарин, забони ягонаи миллатхои иронинажод Форси аст, вале бо андаке гуишхои гуногун бо сабабхои вокеи, аз чумла чугрофи.
Форсии Мовароуннахр Точики аст ва Форсии Хуросон Дари. Ба хар хол, ба хотири эхёи фархангу давлатдории баландамон мо бояд кушиш намоем, то хамаи ин гуишхо ба хам наздиктар гарданд, на дур.

Мо Точикон мардуми тахчоии минтакаи Осиёи Маркази хастем ва забони мо Форсии Точики аст. Дигар халку тудахои гуногун хакки кучактарине хам надоранд, ки ба замини мо омада, фархангу забони моро аз худ карда, боз бо мафкураи тангтарини худ бигуянд, ки мо инчо бегона хастем.

Худо миллати моро дуст дорад ва дар панохаш нигох хохад дошт!

Бо умеди ободии шумо.

Навиштаи асли:

Ботурчони азиз!

Бо арзи дуруд ва маъзарат мехостам як зарра рушанй андозам ба баъзе нукоти маълумотномаи ахири Шумо.

Муаллифи филм-трилогия аз руйи “Шохнома”-и безаволи Хакими Туси Борис (Бенсион) Кимёгаров аст, ёвар ва шогирди вай сароператор Давлат Худоназаров ба шумор меравад. Коргардони дигари баистеъдоди мо Бахтиёр Худойназаров дар он замон эхтимол хануз ба дунё наомада ё хеле хурдсол буд.
Истилохи “забони точикй” бофтаи сталинистхо дар авоили солхои 30-юми карни гузашта буд, ки мехостанд точикони шуравиро аз Ирони шохй чудо кунанд. Аслан мо точикем, забонамон форсист. Сарфи назар аз табдили чандиндафъаинаи алифбо забонамон хамон форсист.
Такрибан хамин гуна миллатгароёни паштун дар солхои 50-уми садаи гузашта истилохи забони форсй ё худ форсии кобулиро ба истилохи забони “дарй” табдил доданд. Акнун онхо иддао доранд, ки ин гуё хамон забони порси дарии давраи Сомониён бошад.Аслан ин тур нест.
Аз ин хотир, забони Ирони имруза, Точикистон, Афгонистон ва точикони Узбакистону дигар манотики Осиёи Миёна форсй аст.
Калимаи “Ирон” хамон дарачае, ки ба форсхо дахл дорад, ба точикон хам зиёдтар тааллук дораду камтар не. Хануз дар соли 875 вакте ки дар Бухоро давлати Сомониён асос гузошта шуд, алаккай хамон замон мардуми ом мегуфтанд: “Иронй омад” ё “Точик омад” Яъне “иронй” хамон “точик”-ро дар назар доштанд.Сомониёнро низ хамин тур мегуфтанд: “инхо иронианд” ё “инхо точиканд”. Холо хам хамин маънй дар баъзе маворид дар Бухорову Самарканд мондааст.
Ирони имруза аслан то дируз номаш Форс буд. Замоне ки Ризо Шохи Пахлавй падари Пахлавии шохи ахири Ирони имруз дар солхои 1928-1930 давлати Форсро аз дасти сулолаи туркони Кочор ба даст гирифтанд, ба хотири зинда нигох доштану эхёи ифтихори миллй номи кадими Иронро ба Форс гузошт. Маълум аст, ки Ирон факат Форс набуд ва нест! Ин икдом аз як тараф, кори хубе буд, аммо аз тарафи дигар нисбат ба точикон хизмати хирсона буд, ки онхоро такрибан мисли туъмае барои турку мугулони Осиёи Миёна ва афгонмиллатихои паштун яккаву танхо гузошт. Аз ин хотир, дар Узбакистони имруз вакте ки точик мегуяд ки ман иронй хастам, узбак мегуяд “бирав ба Иронат (яъне Форс)”. Ин аст бадбахтии точикон.

Ботурчон, боз як нуктае дар хамин филми аниматсионй ба чашми банда хурд:Гуянда ба форсй “Ирон” мегуяду дар сабтайтл ба забони англисй ба чои “Ирон” хамеша “Форс”(Persia) овардааст(???). Яъне гуфтанианд, ки ин факат “моли форсхоанд”(???). Ин нукта худаш махдуд кардани Ирони бузург аст. Ирон харгиз танхо Форс набуд, бародарон!

Мамнун аз таваччухатон.

Филми тасвирии кутохе аз “Достони Рустам ва Сухроб”

Имруз ногах филми тасвирии кутох, вале чолиберо оид ба “Достони Рустам ва Сухроб”-и устод Фирдавси пайдо кардам, ки аз тамошои он хеле лаззат бурдам. Умедворам, ки ин гуна наворхоро компутердонхои мо бештар омода месозанд, то хама аз таъриху адабиёти бой ва зебои худ тарики дастовардхои асри иттиллоту техноложи низ бахраманд гардем. Албатта, филми машхури Борис Кимёгаров ва Давлат Худоназаров бисёр намунаи оли аст ва онро бояд рузе давом бидиханд. Достонхо зиёданд ва адабиёту фарханги асили Точики-Форси хамчу дарёи беканор. Забони бузургу хам ширини Точики-Форси поянда бод!

Blocking TJ domain news portals, murdering of Mirzo Ziyoev, dishonesty and corruption of government

Almost a week now that I can’t access Tajik news portals on TJ domain from my computer. Of course, this domain is under government control and since the plotting and murdering of Muhammadnazar Solehov and Mirzo Ziyoev in the last few days it has attempted blocking online news portals. Only incapable and corrupt regimes which have not justice or respect towards its nation takes on such shameful acts, because it has hidden agenda and filthy thoughts.

Luckily, Radio Ozodi and BBC Tajik websites were not affected and their www.ozodi.org and www.bbc.co.uk/tajik domains were open and filled with updates on the news and situation analysis that we happily could absorb. Asia Plus and Avesta websites were out of reach. Umed Bobokhonov’s agency website still has the latest news posted about the so called surrender of Mirzo Ziyoev to government forces.

Unfortunately, that’s the degree of freedom of speech and freedom of press we have now. As it was poor in the past, it has still remained poor and quite restricted. This government could neither provide economic, cultural and social nor political and democratic development for our nation. Nowadays, due to its lack of confidence to handle opposition and absence of long-term vision, it is destabilizing and destructing the country itself.

Was it necessary to kill Mirzo Ziyoev? Man who came to make a peace, worked for prosperity of his homeland, left the office later and settled to mind his own small business. Certainly, whether it’s a good or bad idea in the minds of Rahmon government officials, the murder of such persons, and in general, murder of any innocent citizen, should have been avoided. In this day and hour the last thing our country needs is another politically motivated plotting and killing. We need new energy to re-start so young specialists and people with dignity and patriotism are brought into major government positions in order to achieve real progress for ordinary Tajiks who are suffering greatly these days.

Our great poet, philosopher Rudaki said:

Don’t knock on ones door out of anger

So it doesn’t come back to you as a fist

Leave the people alone, help them find jobs and make a living in the country not abroad. Ramon government, don’t forget the known saying:

Each night you should ask yourself, if you’re man

What good have you done for your people today.

Бастани торномахои хабарии домейни TJ, куштори Зиёев, ва фиребу фасоди хукумати рахмони

Вакт шумо рафта истодааст, чаноби Рахмон. Фаромуш насозед, факат ёди нек ё бад мемонад.

Кариб як хафта аст, ки аз компутерам торномахои хабарии Точикие, ки дар домейни TJ хастанд, кушода намешаванд. Албатта, ин домейн тахти назорати хукумати чумхури аст ва бинобар ба накша гирифтан ва ичро намудани куштори Мухаммадназар Солехов ва Мирзо Зиёев дар ин рузхои охир фаъолияти расонахои хабариро махдуд намудани шудааст. Ба чунин кор факат режимхои ноухдабарову дузд ва беадолату бехурмат нисбати мардуми худ даст мезанад, чун фикру андешахои русти ва нопок дорад.

Хушбахтона, торномаи Радиои Озоди ва ББС аз ин банд рахо буданд ва дар домейни www.Ozodi.org ва www.bbc.co.uk/tajik онхо кушода мешуданд ва моро аз хабархову вазъияти кишвар огох мекарданд. Торномахои Осиё Плйус www.asiaplus.tj ва Авесто www.avesta.tj дигар хомуш шуданд. Ширкати Умед Бобохонов дар торномааш холо хам оид ба гуё таслим шудани Мирзо Зиёев хабар медихад.

Афсус, ин аст дарачаи озодии баёну озодии матбуоти мо. Он таври ки бад буд, хамон тавр бад монд. Ин хукумат на пешравии иктисоди, на фархангиву ичтимои ва на сиёсиву демократиро барои миллати мо оварда натавонист. Акнун, аз нотавонбиниву кутохандешиаш вазъияти кишварро худ бо дасти худ ноорому хароб намуда истодааст.

Мирзо Зиёевро куштан чи хочат буд? Марде, ки омад сулх кард, барои ободии Ватан кор намуд, вазифаро супориду рафт бо кору бори худ машгул бишавад. Хатман чи максади неку баде, ки дар сари хукумати рахмони набошад, бояд аз халоки чунин шахсон ва умуман, аз куштори хар як фарди миллат, бояд пешгири мекард. Дар ин рузу соат барои кишвари мо куштору фитнабози раво нест, балки аз неруи наву тоза истифода намудан аст то нихоят вазифахо ба коршиносони чавонону шахсони боинсоф ва миллатдуст гузаранд ва бехбудихо насиби мардуми бечораи Точик хам гардад.

Рудакии бузургвор фармудааст:

Ангушт макун ранча ба дар куфтани кас,

То кас накунад ранча ба даркуфтанат мушт.

Мардумро ба холаш мон, кумак кун бо чойи кор сохтан ва таъмини зиндаги, хукумати рахмони! Панди бузургонро фаромуш насоз:

Хар шаб зи худат бипурс, агар марди,

Ки имруз чи хидмате ба мардум карди.

People’s Protests in Iran is a Life Lesson for Tajikistan

People always have a right for peaceful protest

People’s protests in Iran last week that have been in the headlines of all major world media outlets and in fact, have turned violent, can be of life lesson value to other countries with a similarly restrictive “democracy” systems. Certainly, Tajiks all around the world are carefully following these events in Iran, a country with strong linguistic and cultural among other ties with their own, and support the real will of its people expressed in elections, however it is quite regretting that peaceful protests in the aftermath have been dealt violently resulting in civilian deaths.

Obviously, the issue is very sensitive and complicated as well and hopefully, the Iranian government will deal with their people by addressing concerns and discussions with protesters instead of using military force and physical pressure, so the issue gets resolved with satisfaction and accord. After all, those protesters are also part of the people and they are not just 10 or 100 in numbers, they are 100 thousands. Most likely the sharp changes are not possible and actually, might not be beneficial for Iranian nation, but gradual and long-term reforms towards more social, cultural, economic, and political freedom, particularly for women, in their society is very important.

The reason Iranian events can be a life lesson for other similar nondemocratic states is that the major part of protesters were youth “generation of after Islamic Revolution.” First, these young people don’t have experience or memory of conflict and uprising of Islamic movement against Shah government and secondly, they are more interested in connecting with modern world values and achievements rather than holding beliefs of 30 years ago. Finally, they do have knowledge, skills, and vision for how to conduct struggle to gain more civil liberties. So, the factors that played a role in such events in near future of 5 years can potentially raise in Tajikistan and other Central Asian states.

To conclude, we should understand that people’s rights for basic human rights such as freedom of expression and speech (controlling media), religious affiliation (interference to religion), access to good quality education (enforcing various imitations in schools and universities), personal spending (placing fines for excessive customs and rituals) and so on can not be disregarded. Otherwise, failure to provide betterment in people’s living standards because of widespread corruption, incapable officials, regionalism, and enacting limitations to personal liberties, can create a condition when one day Tajik youth will be forced to take on peaceful protests.

Certainly, may God will such condition not to become necessary. But in any case, I have strong doubts that with such “professionals” in such vital ministries as education (A. Rahmonov), economic development (G. Bobozoda) and industry and energy (Sh. Gul) we can have highly educated citizens, solid performing companies and economy moving fast towards development. Even though we all desire the same and President Ramon looks like has shown interest in development of our nation and state, not only prosperity of his family and himself, and possibly, there seem to be no one adequately effective to lead the country  at the moment, but the issue now is about delivering results for people. Besides, making cheerful public speeches from pedestals having the knowledge and skills of creating team of professionals and experts and bringing about real changes to population has a key role. Unfortunately, just bay saying “halva” mouthes won’t be fed and for the sake of our children, tomorrow’s generation of our nation, we need to work hard today. We need patriotism, not regionalism.

May God be with us!